خودآگاهی

خودآگاهی

خودکاوی

همه انسان ها در مراحلی از زندگی در شرایطی قرار گرفته اند، که نیاز به

خودشناسی و خودکاوی داشته اند. عموما در این دوران دوست داشتیم که خودمان را بهتر بشناسیم و یا به نوعی ریشه مشکلات شخصی و یا علت اختلاف های بین فردی را پیدا کنیم.

خودآگاهی مبحثی است، که در علم روانشناسی به آن توجه ویژه ای شده است. درواقع نوعی اساس و پایه سایر مهارت های مهم در زندگی است. با ما همراه باشید تا جنبه های مختلف خودآگاهی را بهتر بشناسید.

خودآگاهی چیست؟

برای اینکه بتوانیم به مهارت خودآگاهی دست پیدا کنیم، ابتدا باید با ساختار روان آشنا شویم.

همان طور که بدن ما براساس یک سری قواعد تنظیم شده است و از اصول زیستی خاص خود پیروی می کند، روان انسان ها نیز فرمول ویژه خود را دارد. پس اگر بتوانیم آن را بشناسیم می توان گفت به مهارت خودآگاهی دست پیدا کرده ایم.

اما این سازوکار روانی با سازوکار جسمی کمی متفاوت است. سازوکارهای جسمی معمولا به شکلی ژنتیکی است. این ساز و کار از قبل تعیین شده هستند و تقریبا در همه انسان ها به یک شکل عمل می کنند. مثلا همه ما مجهز به یک سری بازتاب های غریزی هستیم که از ما در برابر خطر مراقبت می کند. مثل وقتی که دست ما به یک جسم داغ برخورد می کند و سریع دست خود را عقب می کشیم.

اما این سازوکار روانی در انسان ها چگونه شکل می گیرد؟

برای شناسایی این سازوکار که در نهایت به خودآگاهی منجر می شود ابتدا باید با چند مفهوم آشنا شویم.

نیازهای بنیادین

خودشناسی

همه انسان ها ۵ دسته نیاز بنیادی دارند. این نیازها به طور طبیعی و فطری در هر فرهنگ و هر نژادی در همه وجود دارد.

این نیاز ها عبارت اند از:

  • نیاز به محبت و پذیرش غیر مشروط، امنیت و ثبات
  • نیاز به خودانگیختگی و تفریح
  • نیاز به محدویت و پذیرش ناکامی
  • نیاز به استقلال و احساس کفایت
  • نیاز به آزادی در بیان نیازها و هیجان های سالم

علاوه بر این نیازها، هر فردی که متولد می شود به طور ذاتی با یک سری ویژگی های سرشتی متولد می شود.

مثلا بعضی نوزادان به سرو صدا خیلی حساس هستند یا بر عکس بعضی دیگر در محیط های شلوغ خیلی خوب با افراد تعامل می کنند.  بعضی ها از کودکان ذاتا به دنبال هیجان هستند و مدام به دنبال تجربه های خطرناک می باشند.

نحوه ای که والدین به ۵ دسته نیاز بنیادین ما پاسخ می دهند در کنار ویژگی های سرشتی که در هر فرد وجود دارد و تجاربی که در طول دوران کودکی از تعامل با آدم ها کسب کرده ایم منجر به شکل گیری مفهومی در ذهن ما می شود، که روان شناسان به آن طرح واره می گویند.

مثلا فرض کنید نوزادی به دنیا می آید. این نوزاد خلق و خوی دشواری دارد و به شدت گریه می کند و خیلی سخت آرام می شود. در کنار این خلق و خو این کودک یک سری نیاز بنیادین دارد که باید به درستی پاسخ داده شود. حال اگر والدین تحت تاثیر خلق وخوی دشوار کودک، وی را طرد کنند و نیاز کودک به محبت و پذیرش به درستی پاسخ داده نشود، مفهوم دوست داشتنی نبودن در ذهن این فرد شکل می گیرد.

طرح واره به منزله یک عینکی است که ما به چشم می زنیم و دنیا را از پشت آن می بینیم. گاهی وقت ها این عینک از نوع بدبینی است و به طور کلی دنیا و آدم ها برای ما ترسناک هستند. گاهی عینک ترس و اضطراب می زنیم و همیشه در تردید و ترس هستیم. در واقع طرح واره به منزله یک مخزن است. مخزنی که انواع هیجان ها و رفتارهای ما از این مخزن منشا می گیرد.

مکانیسم دفاعی

همان طور که سیستم ایمنی در مواجهه با یک سری میکروب و ویروس واکنش نشان می دهد. سیستم روانی هم در مواقع خطر و زمان هایی که هیجان های شدیدی را تجربه می کنیم واکنش نشان می دهد.

این واکنش ها در واقع همان مکانیسم های دفاعی هستند که در موقعیت های مختلف از آن استفاده می کنیم. در قسمت قبل از کودکی مثال زدیم که تحت تاثیر تجارب گوناگون مفهوم دوست داشتنی نبودن در سیستم روان وی شکل گرفته است.

این مفهوم دوست داشتنی نبودن در ساختار روانی فرد تثبیت می شود و همیشه در موقعیت های مختلف تکرار می شود. در روابط بین فردی، خانوادگی و سایر روابط، از آن جایی که این مفهوم برای فرد دردناک است برای کاهش این درد روانی باید از یک مکانیسم استفاده کند. مکانیسم های دفاعی به طور کلی در سه دسته قرار می گیرند:

  • اجتناب
  • حمله متقابل
  • تسلیم

فرض کنید فردی تحت تاثیر تجاربی که کسب کرده شخص نگران و مضطربی است. این نگرانی و اضطراب برای فرد خوشایند نیست و سیستم روان فرد به نوعی باید آن را مدیریت کند.

اگر از مکانیسم اجتناب استفاده کند همیشه از موقعیت های اضطراب زا فرار می کند و هیچ وقت خود را در وضعیت های چالش آفرین قرار نمی دهد. اگر از مکانیسم تسلیم استفاده کند همیشه نگران و مضطرب است و کاملا منفعل خواهد بود.

اگر از مکانیسم حمله متقابل استفاده کند همیشه خود را در موقعیت های چالش آفرین قرار می دهد. نحوه استفاده از این مکانیسم ها متفاوت خواهد بود و افراد معمولا از هر سه نوع بسته به شرایط استفاده می کنند.

مکانیسم های دفاعی مقید هستند یا مضر؟

همه انسان ها در شرایط مختلف از یکی از این سه مکانیسم استفاده می کنند، اشکال آن چیست؟

بله درست است. همه ما به ناچار باید از یکی از این مکانیسم ها استفاده کنیم. ولی وقتی مشکل ایجاد می شود که استفاده از این مکانیسم ها به نوعی حالت افراطی و ناسازگارانه پیدا کند و باعث کاهش عملکرد فرد در موقعیت های مختلف تحصیلی، خانوادگی، شغلی و غیره شود.

مثلا فردی که همواره احساس خطر دارد اگر همیشه از مکانیسم اجتناب استفاده کند هیچ گاه نمی تواند ظرفیت های خود را نشان بدهد و تحت تاثیر اضطراب هایی که تجربه می کند همیشه عملکرد پایینی خواهد داشت.

وقتی یک طرح واره در ساختار روان انسان شکل می گیرد همه رفتارهای بعدی در تمام موقعیت ها تحت تاثیر آن خواهد بود. با کمی بررسی در این زمینه، شناسایی طرح واره و به دنبال آن شناسایی افکار، هیجان ها و احساسات ناشی از آن می توان به درک دقیقی از خویشتن رسید.

در مطالب بعدی انواع طرح واره ها و همین طور راه های شناسایی این طرح واره ها توضیح داده خواهد شد. با ما همراه باشید.

خودآگاهی
۵ (۱۰۰%) ۱ vote

درباره نویسنده

مطالب مرتبط

1 نظر

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *